Kenzaburo Oe – Somersault

«Αν ο Θεός δε λαμβάνει υπόψη του την ελευθερία του ατόμου να φέρει αντιρρήσεις σ’ αυτά που Εκείνος θέλει, τότε πώς μπορεί να γνωρίζει πώς μοιάζει η πραγματική, δίχως περιορισμούς, ελευθερία;»
Αυτό το ερώτημα, αλλά και πολλά άλλα, υπαρξιακά και θεολογικά, διατρέχουν αυτό το μεγάλο (σε μέγεθος και ουσία) μυθιστόρημα του νομπελίστα γιαπωνέζου συγγραφέα, το πρώτο που έγραψε μετά την απονομή του περιβόητου βραβείου. Η ιστορία ακολουθεί τα έργα και τις ημέρες των ιδρυτών μιας σέκτας στην Ιαπωνία, που πρέσβευε ότι το τέλος του κόσμου βρισκόταν προ των πυλών. Ο ένας γνωστός σαν Προφήτης και ο άλλος σαν Ποιμένας, κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν γύρω τους ένα ετερόκλητο πλήθος πιστών, που ήταν σίγουροι ότι στα πρόσωπά τους συνάντησαν αυτούς που θα τους οδηγούσαν προς τη σωτηρία. Κάποιοι μάλιστα ήταν τόσο σίγουροι γι’ αυτό ώστε αποφάσισαν να επισπεύσουν την ημέρα της κρίσης, τινάζοντας στον αέρα ένα σταθμό παραγωγής πυρηνικής ενέργειας. Οι ιδρυτές της εκκλησίας, μαθαίνοντας τα σχέδιά τους, και προσπαθώντας να αποτρέψουν την καταστροφή, αποκηρύσσουν την ίδια την πίστη τους και χαρακτηρίζουν το δόγμα τους σαν ένα μεγάλο ψέμα, μια φάρσα. Οι υποκινητές του υπό σχεδιασμό εγκλήματος συλλαμβάνονται, οι οπαδοί τους χωρίζονται σε φατρίες, ενώ εκείνοι καταδύονται σε μια προσωπική κόλαση που θα κρατήσει δέκα ολόκληρα χρόνια. Στη διάρκειά τους, ο Προφήτης θα χάσει το χάρισμά του να επικοινωνεί με την άλλη πλευρά μέσω των οραμάτων του και κάθε ελπίδα για ν’ αλλάξει τον κόσμο. Ωστόσο όταν τελικά πιάνουν απόλυτα πάτο μια σειρά από συμπτώσεις έρχεται για να τους αναπτερώσει τις ελπίδες και να τους τονώσει το ηθικό. Κάποιοι νέοι άνθρωποι, πιστοί ακόμη στα κηρύγματά τους, ή και απλά περίεργοι, θα τους προσεγγίσουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, και μέσω αυτών θα βάλουν και πάλι μπρος τα σχέδιά τους για τη δημιουργία μιας νέας εκκλησίας: της Εκκλησίας του Νέου Ανθρώπου. Αλλά μέχρι να συμβεί αυτό θα συμβούν πολλά και διάφορα. Ο Ποιμένας θα απαχθεί και θα βασανιστεί από τη ριζοσπαστική ομάδα της πρώην σέκτας τους και θα χάσει τη ζωή του. Ο Προφήτης, αποφασισμένος να μην το βάλει κάτω, θα αναζητήσει ένα νέο Ποιμένα στο πρόσωπο ενός ζωγράφου, του Κιζού, που είναι στα πενήντα του, πάσχει από καρκίνο και πρόσφατα ανακάλυψε ότι είναι γκέι. Αυτός θα τον ακολουθήσει, όχι τόσο επειδή συμφωνεί με τις θεωρίες του, όσο επειδή θέλει να βρίσκεται συνεχώς στο πλευρό του νεαρού εραστή του, του Ικούο, που αναλαμβάνει ενεργό ρόλο στην οικοδόμηση της νέας Εκκλησίας. Εκείνη ωστόσο που μοιάζει στ’ αλήθεια να κινεί τα νήματα είναι μια νέα αποφασισμένη γυναίκα που ακούει στο όνομα Χορεύτρια. Αυτή φέρνει τον Προφήτη σε επαφή με κάποιους από τους πιο σημαντικούς συμμάχους του, αυτή βάζει σε τάξη όλα όσα αφορούν την εκκλησία και κτίζει τις βάσεις για το νέο οικοδόμημα. Γύρω απ’ αυτούς τους ήρωες στήνεται ένα πέρα ως πέρα ρεαλιστικό σκηνικό, που ωστόσο πολλές φορές θυμίζει φάρσα. Ο συγγραφέας κάθε τόσο μοιάζει να κλείνει το μάτι στον αναγνώστη και να του λέει ότι δεν πρέπει να παίρνει τίποτα στα σοβαρά, όλα μπορούν να ανατραπούν από τη μια στιγμή στην άλλη. Και ανατρέπονται.
Αυτό δεν είναι ένα εύκολο βιβλίο, πολλές φορές γίνεται φλύαρο θα λέγαμε, αλλά είναι ένα βιβλίο καλογραμμένο, που μιλά για τη σύγχρονη Ιαπωνία και τις σκληρές της αλήθειες. Δε χαϊδεύει τ’ αυτιά κανενός και σε κανένα δε χαρίζεται. Και στο τέλος τέλος μοιάζει να μας λέει πως: ό,τι και να κάνουν οι ενήλικες είναι χαμένοι από χέρι – τη σωτηρία θα τη φέρουν τα παιδιά.

Κενζαμπούρο Όε – Η σιωπηλή κραυγή

Πιο κατάλληλος τίτλος γι’ αυτό το βιβλίο δε θα μπορούσε να βρεθεί. Το μόνο που εδώ δεν ακούγεται μία σιωπηλή κραυγή, αλλά πολλές. Η κραυγή του Μίτσου και του Τακάσι, που επιστρέφουν για πρώτη φορά μετά από χρόνια πολλά στο χωριό που γεννήθηκαν, ο καθένας για τους δικούς του λόγους. Η κραυγή της Νατσούμι, γυναίκας του πρώτου, που από τότε που γέννησε ένα παραμορφωμένο μωρό, έχει χάσει κάθε ερωτική ορμή, και απλά δε ζει: επιβιώνει πίνοντας μέρα και νύχτα ουίσκι. Οι κραυγές των Χόσι και Μομόκο, ακόλουθων ουσιαστικά του Τακάσι, που τους συνοδεύουν, ψάχνοντας ένα νέο ξεκίνημα στη ζωή. Και τέλος, οι κραυγές των κατοίκων του χωριού που αργοπεθαίνει – θύμα του Αυτοκράτορα των σουπερμάρκετ και ενός Δάσους που μοιάζει να κρύβει πολλά μυστικά στις σκιές του.
Το βιβλίο αυτό θυμίζει κωμωδία και τραγωδία την ίδια ώρα. Μας περιγράφει τον ανθρώπινο πόνο και τον περιγελά, μας μιλά για τα ανθρώπινα πάθη και τα χλευάζει. Είναι σα να μας λέει ότι οι ήρωές του έτσι όπως ακριβώς έστρωσαν θα κοιμηθούν. Και όλοι είναι με τον τρόπο τους ήρωες τραγικοί. Ο μονόφθαλμος Μίτσου, του οποίου ο καλύτερος φίλος αυτοκτονεί μ’ ένα παράδοξο και, όπως και να το κάνει κανείς, αστείο τρόπο, και που δε μοιάζει ικανός για τίποτα το ουσιαστικό. Ο Τακάσι, που κρύβει ένα φοβερό μυστικό, το οποίο τον σπρώχνει να αναζητεί ξανά και ξανά την τιμωρία, και που επιστρέφοντας από την Αμερική δε μοιάζει να έχει βρει ακόμη την εξιλέωση, με αποτέλεσμα να ζει τη ζωή στα άκρα. Η Νατσούμι που είναι μια γυναίκα πόνος, μέσα της νεκρή, και που φαίνεται να εξακολουθεί να αναπνέει μόνο από συνήθεια. Οι Χόσι και η Μομόκο, που η τυφλή πίστη τους σε μια επανάσταση θα τους χαράξει ανεξίτηλα τα σώματα και τις ψυχές.
Γύρω απ’ αυτούς περιστρέφονται αρκετοί άλλοι ιδιόρρυθμοι χαρακτήρες, που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο αφήνουν το στίγμα τους στην ιστορία: φαντάσματα από το παρελθόν, ο τρελός του χωριού, ένας λαϊκιστής ιερωμένος, ο αυτοκράτορας των σουπερμάρκετ, η πιο χοντρή γυναίκα της Ιαπωνίας και άλλοι πολλοί.
Ο Όε, φτιάχνοντας ένα σουρεαλιστικό σκηνικό μοιάζει να θέλει να μας μιλήσει για την κωμικό-τραγωδία της πραγματικής ζωής. Τα μυστικά, τα ψέματα, τα μεγάλα λόγια και οι ακόμη μεγαλύτερες διαψεύσεις, οι δυνάμεις και οι αδυναμίες μας – όλα αυτά μας ορίζουν.
«Ο θάνατος κόβει απότομα το στημόνι της κατανόησης. Υπάρχουν πράγματα που ποτέ δεν τα μαθαίνουν αυτοί που επιβιώνουν». Αυτά ακριβώς είναι τα πράγματα που στοιχειώνουν τις ζωές των ηρώων μας. Ο θάνατος τους δίνει χαστούκια ξανά και ξανά, κι αυτοί απλά προσπαθούν να καταλάβουν το γιατί, αφού το «τωρινό (τους) εγώ είχε χάσει την πραγματική του ταυτότητα».
Την ταυτότητά τους λοιπόν προσπαθούν να βρουν όλοι, μ’ εξαίρεση τον Τακάσι: αυτός θέλει να τη χάσει. Κι αυτός ίσως να είναι ο πιο τραγικός απ’ όλους, αφού στη ζωή του τα έκανε όλα λάθος. Αλλά αντί ν’ αλλάξει ζωή, επιμένει να τρέχει συστηματικά προς το τέρμα της. Όλα τον οδηγούν εκεί. Όλες οι σκέψεις και οι πράξεις του. Του θολώνει το μυαλό το σκληρό περίβλημα με το οποίο έχει ντύσει τις ενοχές του. Η ψυχή του δεν είναι μέσα στο σκοτάδι, το έχει ξεπεράσει. Γι’ αυτό και η πτώση του όταν έρθει θα μοιάζει πια σα σωτηρία.
Ένα σκληρό βιβλίο, ωμά ρεαλιστικό, που απλά μιλά για την ανθρώπινη κατάσταση. Διαβάζεται γρήγορα, μα όχι και τόσο ευχάριστα, και στο τέλος αφήνει μια πικρή γεύση στο στόμα του αναγνώστη.